Gmina Września
Kościół farny pw. Wniebowzięcia NMP i św. Stanisława BM we Wrześni
Pierwszą wzmiankę o parafii można znaleźć już w 1364 r. Obecny budynek został wzniesiony około poł. XV w., w XVI w. wyniesiony do godności kolegiaty, spalony w 1656 r., odbudowany w 1672, przebudowywany w 1712 i 1881. Utrzymany w stylu późnogotyckim obiekt murowany, z cegły w układzie polskim, prezentuje piękne trzynawowe barokowe wnętrze z nawami bocznymi o sklepieniu kolebkowo-krzyżowym.
Późnorenesansowy ołtarz główny z ok. 1640 z bogatą dekoracją snycerską, w którego centrum umieszczono obraz przedstawiający Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny (1641), w zwieńczeniu zaś obraz jej koronacji (1640), po bokach umieszczono rzeźby świętych Stanisława, Wojciecha, Piotra i Pawła. Rokokowa ambona, barokowa chrzcielnica, dwie renesansowe kamienne kropielnice i bogato zdobione obrazami prezbiterium. Pod kaplicą pochowany został Chryzostom Gniazdowski (zm. w 1732), regimentarz Konfederacji Tarnogrodzkiej, wsławiony zdobyciem na Sasach Wschowy, Leszna, Śremu i Poznania. W czasie okupacji hitlerowskiej kościół zamieniono na skład mebli i żywności.
Więcej informacji na stronie internetowej fary.
Kościółek na Lipówce pw. św. Krzyża we Wrześni
fot. Ł. Prusak
Wybudowany w 1664, odrestaurowany w 1850 r. kościółek drewniany o konstrukcji zrębowej, obustronnie oszalowanej, jednonawowy, z nie wyodrębnionym prezbiterium. Chór wsparty na dwóch kolumienkach, dach dwuspadowy z okapem, kryty gontem, z wieżyczką na sygnaturkę. W środku trzy ołtarze z przełomu XVII/XVIII w. Ołtarz główny z obrazem Ukrzyżowanie z najprawdopodobniej 1641 r., w ołtarzach bocznych obrazy z wizerunkiem św. Rocha i św. Rozalii. W kościele przeprowadzono niedawno gruntowny remont.
Więcej informacji na stronie internetowej parafii.
Pałac i park dworski na Opieszynie we Wrześni
fot. M. Jadryszak
Początki Opieszyna sięgają co najmniej XIII w., znajdowała się tu siedziba ówczesnych właścicieli Wrześni, Porajów-Różyców. Najstarszą pisemną wzmiankę o Opieszynie można znaleźć w 1472. Pod koniec XVI w., gdy Września przeszła w ręce Działyńskich, dwór został przebudowany na okazały pałac. W czasie wojen szwedzkich w XVIII w. miasto i pałac uległy zniszczeniu. Około połowy XVII w. właścicielami Wrześni stali się Ponińscy. Pałac, w jego aktualnym wyglądzie, został wybudowany około 1870 dla Edwarda hr. Ponińskiego.
Położony w rozległym parku krajobrazowym, składa się z budynku głównego oraz znacznie cofniętych skrzydeł bocznych. Park oddzielono fosą od prostokątnego dziedzińca, otoczonego domami administracyjnymi i budynkami gospodarczymi. Po wojnie w 1945 obiekt przejęła Powiatowa Męska Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego. Teren wokół pałacu stracił swój pierwotny charakter, fosa została zasypana, część zabudowań rozebrano. W ich miejsce wzniesiono szkołę i amfiteatr. Obecnie przy pałacu działa restauracja.
Cmentarz parafialny przy ulicy Gnieźnieńskiej we Wrześni
Malowniczy cmentarz rzymskokatolicki, założony ok. 1800 r., nieczynny od 1973. Warto tu zwrócić uwagę na niektóre groby: najstarsza mogiła pochodzi z 1848 r., pochowani zostali tutaj powstańcy polegli 2 maja 1848 r. w bitwie pod Sokołowem, pomnik ten powstał ze składek społeczeństwa. Na cmentarzu spoczywają także uczestnicy strajku szkolnego z 1901 r. Niedawno całkowicie odnowiony został pomnik Powstańców Wielkopolskich, postawiony w 1926 ku czci poległych w latach 1918-1919. Na cmentarzu pochowano również ofiary bombardowania Wrześni z 1939 r.
Ratusz i rynek we Wrześni
fot. UMiG Września
Ratusz wybudowano w miejscu po budynku poczty konnej, zniszczonym w pożarze z 1905. Posesję tę Rada Miejska nabyła w 1907 – przyjęto projekt architekta Asmusa ze Świdnicy, zaś wykonawstwo zlecono budowniczemu z Wrześni, Erdmannowi. W dniu 5 maja 1909 r. odbyło się uroczyste położenie kamienia węgielnego. Obiekt znajduje się przy północno-wschodnim narożniku Rynku, ma trzy kondygnacje, od północy dwa schodkowe ryzality z neogotyckimi blendami, na dachu skrzydła przy placu rynkowym ośmioboczna smukła wieżyczka z balkonem. W 1910 magistrat zainstalował się w nowym, utrzymanym w stylu neogotyckim obiekcie. Obecnie po generalnym remoncie ratusz jest siedzibą władz miasta: burmistrza i Rady Miejskiej. Nad wejściem do budynku, na kartuszu, mieści się herb rodowy Porajów, pierwszych właścicieli Wrześni. Rynek okalają stare, malownicze kamieniczki.
Starostwo Powiatowe we Wrześni
Budynek stanął w latach dziewięćdziesiątych XIX w. w miejscu dawnego cmentarza szpitalnego Świętego Ducha. Dwukondygnacyjny obiekt wzniesiono na rzucie dwóch prostokątów. Elewację wzbogacają dwa ryzality boczne i jeden narożny. Dawniej bryłę starostwa zdobiła loggia zwieńczona trójkątnym tympanonem oraz liczne i wymyślne gzymsy i pilastry. Obecnie fasada ma znacznie uproszczoną formę.
Muzeum Regionalne im. Dzieci Wrzesińskich we Wrześni
Muzeum mieści się w zabytkowym budynku dawnej Katolickiej Szkoły Ludowej, wzniesionym w 1790 r. Tutaj w 1901 r. doszło do słynnego strajku szkolnego dzieci wrzesińskich, które broniły prawa na nauki religii w języku polskim. W 1966 r. powstało muzeum upamiętniające walki z pruskim zaborcą o przetrwanie narodowe (Wiosna Ludów 1848, Strajk Dzieci Wrzesińskich 1901, Powstanie Wielkopolskie 1918/1919). Eksponuje ono również zabytki archeologiczne dotyczące historii Wrześni i jej okolic w pradziejach i wczesnym średniowieczu.
Można zobaczyć m.in. zabytki z wykopalisk archeologicznych z piastowskiego grodu w Grzybowie, izbę szkolną z przełomu XIX i XX w. z pamiątkami z czasu strajku szkolnego czy saloniki mieszczańskie utrzymane w stylu fin de sičcle’u. Pamięci strajku z 1901 roku poświęcony został pomnik Dzieci Wrzesińskich, stojący w centrum miasta. Przy ulicy ks. Laskowskiego stanęła ławeczka, w której siedzi Bronisława Śmidowiczówna, uczestniczka strajku.
Więcej informacji na stronie internetowej muzeum.
Kościół pw. Świętego Ducha we Wrześni
fot. UMiG Września
Neogotycka budowla z lat 1894-1895 na rzucie prostokąta z węższym i niższym prezbiterium, z czterokondygnacyjną smukłą wieżą od zachodu zwieńczoną hełmem o charakterze iglicy. Elewacje podzielone uskokowymi skarpami, pomiędzy którymi znajdują się okna. W ścianie prezbiterium duża wnęka z czterema oknami ostrołukowymi i jednym krągłym. Wnętrze nawy przykryte ozdobnym deskowaniem dachowym. W prezbiterium i kruchcie sklepienie krzyżowo-żebrowe. Do lat sześćdziesiątych XX w. w nawie przy bocznych ścianach znajdowały się drewniane empory wsparte na profilowanych słupach.
Sąd Rejonowy we Wrześni
fot. UMiG Września
Budynek utrzymany w stylu renesansu gdańskiego, powstały w 1906 r., trójkondygnacyjny, nakryty wysokim dachem dwuspadowym z szerokimi wystawami dachowymi. Elewacja w partii cokołowej oblicowana granitem. Wokół okien i naroża piaskowiec. Czteroosiowe elewacje budynku wieńczą wysokie szczyty. Wejście główne umieszczone zostało asymetrycznie w profilowanym portalu z ozdobnym zwieńczeniu (m.in. z wizerunkiem orła).
Więcej informacji na stronie internetowej sądu.
Zabytkowa wieża ciśnień we Wrześni
Miejska wieża ciśnień pochodzi z 1904 roku (według innych źródeł z 1907 lub 1911 roku) i ma wysokość około 64 m. Obok wieży znajdują się zabudowania stacji uzdatniania wody. Woda wydobywana jest z warstw trzecio- i czwartorzędu i ma bardzo dobrą jakość.
We Wrześni istniały trzy wieże, jednak do dziś przetrwały tylko dwie – drugą można zobaczyć na terenie stacji kolejowej.
Kościół pw. św. Michała Archanioła w Grzybowie
Drewniany kościół został zbudowany w 1757 r. przez fundatora Stanisława Ottona Trąmpczyńskiego, właściciela Grzybowa. W 1926 r. dobudowano sygnaturkę, zaś w latach 1929-30 wieżę zachodnią. Jest to kościół orientowany (a więc z częścią prezbiterialną zwróconą na wschód, ku grobowi Chrystusa w Jerozolimie), drewniany, konstrukcji zrębowej. Nawa prostokątna z wieżą od zachodu i prosto zamkniętym prezbiterium. Strop wspiera się na drewnianych słupach wyodrębniających jakby nawy boczne. W przyziemiu wieży kruchta, przy prezbiterium od północy zakrystia. W kościele znajdują się trzy ołtarze: główny oraz dwa boczne z I poł. XIX w. Świątynia posiada też m.in. obraz Matki Boskiej z XVI w. i dwa dzwony z XVI i XVII w. pochodzące z dawnych kościołów. Na belce tęczowej wisi barokowy krucyfiks.
Gród w Grzybowie
Największy wczesnośredniowieczny gród wielkopolski z początków X wieku. Główną atrakcją Grzybowa jest wczesnośredniowieczne grodzisko, ciekawymi obiektami są również kopia wczesnoromańskiej świątyni św. Feliksa i Adaukta na Wawelu w Krakowie, drewniany kościół z XVIII w., dwór z XIX w. i stojąca przed nim kopia figury legendarnego Światowida.
Ślady pobytu człowieka w Grzybowie sięgają okresu meozolitu. Na terenie grodziska w czasie prac archeologicznych znaleziono dużą liczbę zabytków krzemiennych mezolitycznych i neolitycznych sprzed ok. 8000-1000 lat p.n.e. Odkryto też fragmenty glinianych naczyń neolitycznych. W okresie wpływów rzymskich (od początku n.e. do ok. 400 r. n.e.) istniała tu zapewne osada, czego dowodzą znalezione fragmenty wyrobów z brązu i szkła.
Największe osadnictwo istniało tu w X w. W latach ok. 915-930 powstał duże grodzisko, które prosperowało do drugiej połowy X w. Co roku w Grzybowie odbywa się Międzynarodowy Zjazd Wojowników Słowiańskich, w trakcie którego turyści mogą się zobaczyć, jak wyglądało życie w piastowskim grodzie. Obecnie wznoszony jest budynek muzeum będącego filią Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Powstała również ciekawa rekonstrukcja bramy wjazdowej.
Więcej informacji na stronie internetowej Grodu Grzybowo.
Kościół parafialny pw. św. Mikołaja w Bardzie
fot. P. Michalak
Kościół zbudowany w 1783 r. położony jest na wysokim wzgórzu. Klasycystyczny, ze zwróconym na północ krótkim prezbiterium o szerokości równej z nawą. Murowany, otynkowany, trzynawowy. W kościele znajdują się m.in.: dwa rokokowe ołtarze boczne w apsydach z obrazami z XVIII w., ambona klasycystyczna, rzeźby z XVIII w.
Kościół parafialny pw. św. Marcina w Kaczanowie
Kościół zbudowany w latach 1763-65, odnawiany w 1958 r. i w latach 70. Około połowy XIX w. nawę świątyni przedłużono ku zachodowi. Drewniany, konstrukcji zrębowej, zewnątrz oszalowany. Jednonawowy, z nieco węższym i niższym prezbiterium zamkniętym wielobocznie. W kościele znajdują się m.in. późnorenesansowy ołtarz główny z około 1600 r. oraz boczne z końca XVIII w. Na przykościelnym cmentarzu stoi rzeźbiony słup z 1854 r. autorstwa urodzonego w Kaczanowie Józefa Kalasantego Jakubowskiego. Na szczycie rzeźby umieszczono figurę św. Jana Nepomucena, po bokach zaś widnieje szereg niewielkich płaskorzeźb o zróżnicowanej tematyce, przedstawiających np. wątki z historii Polski.
Kościół parafialny pw. św. Andrzeja w Nowej Wsi Królewskiej
Kościół wzniesiono w latach 1550-1580, na początku XVIII w. do świątyni z kwadratową nawą i trochę węższym prezbiterium dostawiono wieżę. Wszystkie dachy kryte są gontami. Wyposażenie wnętrza w dużej mierze reprezentuje styl renesansowy. Odkryte w 1980 r. na ścianach fragmenty XVI-wiecznej polichromii starannie odnowiono.
Kościół orientowany, drewniany, konstrukcji zrębowej, na zewnątrz oszalowany. Znajdują się w nim ołtarze: główny późnorenesansowy z I poł. XVII w. i z końca XVIII w., renesansowa ambona z I poł. XVII w. z fragmentami ornamentu rokokowego, a także renesansowa kropielnica. Na profilowanej belce tęczowej rzeźby późnogotyckie z początku XVI w.
