Karty z dziejów Wrześni i powiatu wrzesińskiego
Cykl jest poświęcony historii powiatu wrzesińskiego, szczególnie jej słabiej opracowanym fragmentom. Teksty przygotowane przez Mariana Torzewskiego opatrzone są unikatowymi fotografiami.
Ulice Kościelna i Dzieci Wrzesińskich
Nazwa ulicy Dzieci Wrzesińskich pojawiła się dopiero w 1928 roku. Tak nazwano część dotychczasowej Kościelnej, prowadzącą od Rynku do Rzecznej. Ta sama część Kościelnej nazywała się jeszcze dawniej, w epoce przedrozbiorowej, ulicą Farną. W okresie zaborów obie dzisiejsze ulice stanowiły jedność pod nazwą Katolische Kirchstrasse, a w II RP do 1928 roku pod nazwą ulicy Kościelnej. Hitlerowskie władze okupacyjne przemianowały Kościelną na Kirchstrasse, a Dzieci Wrzesińskich na Schlageterstrasse.
Ulica Jana Pawła II jest jedną z najstarszych wrzesińskich ulic. Już sama jej nazwa ma oddzielną historię. U schyłku I Rzeczypospolitej nazywano ją Gnieźnieńską, ponieważ poza miastem, prowadząc dalej na północ, zmieniała się w drogę do Gniezna.
Dziś nie ma budynku Jana Pawła II 19, a numer 20 to oddany do użytku w 1958 roku blok mieszkalny Tonsilu. W jego miejscu jeszcze na początku XX w. stały trzy budynki – dwa parterowe i jeden częściowo jednopiętrowy, posesje były jednak dwie. Jana Pawła II 19 należała do Stanisława i Bronisławy Malickich, a po ich śmierci do końca II RP do Ireny Latanowicz. Ciekawsza jest historia posesji Jana Pawła II 20.
Historia wrzesińskiego rynku cz. 1
Współczesny rynek jest centralną częścią dawnego placu targowego osady, a od XIV wieku miasta Wrześni.
Historia wrzesińskiego rynku cz. 2
Wszystkie istniejące obecnie na rynku kamienice, te skromniejsze i te bardziej okazałe, mają swoją ciekawą – choć nie wszystkie w równym stopniu – historię.
Historia wrzesińskiego rynku cz. 3
Kamienica Rynek 12 w Polsce Ludowej przez krótki okres była siedzibą biblioteki publicznej, ale w pamięci wrześnian najbardziej utrwalił się zapewne, utworzony tu w 1963 roku i funkcjonujący około 30 lat, sklep o niewyszukanej nazwie „Radio-Telewizja”, zajmujący także prawie połowę parteru kamienicy Rynek 13.
Historia wrzesińskiej fary cz. 1
Data powstania kościoła we Wrześni jest trudna do określenia. Niewykluczone, że powstał wraz z osadą targową o nazwie Września w XII wieku i od początku funkcjonował jako kościół parafialny. Pewne jest natomiast, że w 1357 roku Września była miastem, a kościół wrzesiński kościołem parafialnym na pewno w roku 1364.
Historia wrzesińskiej fary cz. 2
Proboszcz Florian Stablewski zadecydował o kolejnej przebudowie kościoła, powierzając to zadanie znanemu polskiemu architektowi Zygmuntowi Gorgolewskiemu.
Wysiedlenie Niemców z Wrześni i powiatu wrzesińskiego w latach 1945-1950 - cz. 1
W marcu 1941 roku władze III Rzeszy, w ramach porządkowania spraw obywatelstwa niemieckiego, ustanowiły dla Niemców spoza Rzeszy, w tym na okupowanych ziemiach polskich, tzw. „niemiecką listę narodową” - Deutsche Volksliste (DVL). Wprowadzono podział osób na cztery grupy: I - Niemców aktywnych w okresie międzywojennym członków organizacji niemieckich, najlepiej hitlerowskich, II - Niemców biernych, III - Polaków pochodzenia niemieckiego lub mieszanego polsko-niemieckiego, IV - tzw. „spolonizowanych Niemców”. Wszyscy Reichsdeutsche, Baltendeutsche, większość innych niemieckich osiedleńców oraz prawie wszyscy volksdeutsche z I grupy i większość volksdeutschów z II grupy sama opuściła Wrześnię i powiat w styczniu 1945 roku, jeszcze przed frontem radzieckim.
Wysiedlenie Niemców z Wrześni i powiatu wrzesińskiego w latach 1945-1950 - cz. 2
Choć władze państwowe postanowiły, że sprawa wysiedlenia wszystkich Niemców musi zostać rozwiązana całościowo, to jego praktyczne wykonanie przeciągało się, stwarzając wiele kłopotów władzom lokalnym.
Niemcy we Wrześni i powiecie wrzesińskim w czasie okupacji hitlerowskiej 1939-1945 - cz. 1
Wojska hitlerowskie wkroczyły do Wrześni w niedzielę 10 września 1939 roku. Owacyjnie witała je grupka miejscowych obywateli narodowości niemieckiej, m.in. Ernst Walter z Zawodzia i wrzesiński lekarz dr Scholtz. Po rozmowie z burmistrzem Antonim Zamysłowskim oddział Niemców udał się do miasta, witany na ulicy Miłosławskiej bukietem kwiatów przez miejscową Niemkę, właścicielkę piekarni pannę Ziegler.
Niemcy we Wrześni i powiecie wrzesińskim w czasie okupacji hitlerowskiej 1939-1945 - cz. 2
W połowie 1941 roku żywioł niemiecki we Wrześni i powiecie przedstawiał się następująco: na wsiach w gospodarstwach osiedlono 676 rodzin przesiedleńców, oprócz nich gospodarowało na wsi 328 rodzin volksdeutschów (razem 1 004 rodziny). W tym samym czasie we Wrześni 556 rodzin przesiedleńców oraz Niemców z Rzeszy i volksdeutschów pracowało w przedsiębiorstwach i warsztatach rzemieślniczych, najczęściej jako treuhänderzy lub urzędnicy państwa hitlerowskiego. Niemcami z Rzeszy byli trzej burmistrzowie (za wyjątkiem pierwszego, wrześnianina Karla Rauhuta, burmistrz Albert Mesch należał do SA), obaj starostowie (Paul Gutermuth i Herbet Nierentz). Niemcy przejęli wszystkie zakłady i obiekty samorządowe, między innymi Wrzesińską Kolej Powiatową, elektrownię, rzeźnię. Zajmowali wszędzie kluczowe stanowiska, zatrudniając Polaków na stanowiskach najniższych.
Wrzesińscy Niemcy w pierwszych dniach września 1939 r. Dywersja i egzekucje - cz. 1
Nie udało się odnaleźć pisemnych relacji polskiego wojska lub innych relacji z opisem dywersji i egzekucji niemieckich dywersantów w powiecie wrzesińskim, ale wydarzenia mogły tu przebiegać podobnie jak w innych powiatach, o których przekazy zostały zapisane.
Wrzesińscy Niemcy w pierwszych dniach września 1939 r. Dywersja i egzekucje - cz. 2
Wydarzenia w Sokolnikach (niemieckie Sockelstein) wymagają szerszego wyjaśnienia. Przede wszystkim stwierdzić należy, że nazwiska Niemców, którzy stracili życie w pierwszych dniach września 1939 roku, nie zostały odnotowane w aktach USC gminy Borzykowo (Kołaczkowo), do której należały Sokolniki.
Wrzesińscy Niemcy w pierwszych dniach września 1939 roku. Dywersja i egzekucje - cz. 3
Wieś Sobiesiernie istnieje co najmniej od połowy XIV wieku (pierwsza wzmianka w 1350 roku). Przez stulecia należała do powiatu gnieźnieńskiego, dopiero zmiany granic powiatów dokonane przez zaborcze władze pruskie w 1887 roku spowodowały przyłączenie Sobiesierni do powiatu wrzesińskiego.
Wrzesińscy Niemcy w pierwszych dniach września 1939 roku. Dywersja i egzekucje - cz. 4
Egzekucja w Krzywej Górze, 6 września 1939 roku. 23 maja 1940 roku urzędowo zapisano w aktach USC Borzykowo, że 6 września 1939 roku po południu w Krzywej Górze (niemiecka nazwa Schiefenberg) zostali rozstrzelani przez polskie wojsko („von polnische Militär erschossen worden sind”) mieszkańcy Nowej Wsi Królewskiej (niemiecka nazwa Königliche Neudorf): rolnicy, Niemcy, wyznania katolickiego.
Biskup krakowski Bodzanta z Wrześni (1290-1366)
W dziejach Polski XIV wieku występuje dwóch biskupów imieniem Bodzanta. Arcybiskup Bodzanta herbu Szeliga urodzony we wsi o tej właśnie nazwie, położonej koło Opatowa w sandomierskiem, jest być może bardziej znany, ponieważ w 1382 roku został arcybiskupem gnieźnieńskim, a więc głową polskiego Kościoła. Bodzanta z Wrześni herbu Poraj, biskup krakowski, starszy od arcybiskupa Bodzanty o 30 lat, musiał znać swego imiennika, kiedy rządził w Krakowie, ponieważ późniejszy arcybiskup gnieźnieński był wtedy kanonikiem krakowskim.
Niemcy w okresie II Rzeczypospolitej 1919-1939 cz. 1
Rozpoczęty w latach bezpośrednio poprzedzających I wojnę światową powolny spadek liczby Niemców we Wrześni i powiecie trwał w latach 1914-1918. W 1914 we Wrześni mieszkało 1 762 Niemców, czyli nieco mniej niż 25% ogółu ludności miasta. Proces ich odpływu przyspieszył w 1919 roku. Był to rezultat powstania II Rzeczypospolitej, w której granicach znalazła się cała Wielkopolska wraz z powiatem wrzesińskim w niezmienionym początkowo kształcie. Później w wyniku przesunięć terytorialnych w latach 1927, 1934 i 1939 obszar powiatu wzrósł do 608 km².
Niemcy w okresie II Rzeczypospolitej 1919-1939 cz. 2
O wiele silniejszą pozycję ekonomiczną niż we Wrześni mieli Niemcy w powiecie wrzesińskim. Na początku 1939 roku mieszkało tu ich 2 320. W całym okresie lat 30. odsetek Niemców w ogólnej liczbie mieszkańców powiatu utrzymywał się w granicach 5% ogółu ludności powiatu, ale posiadali oni ponad 16% gruntów rolnych.
Niemcy na ziemi wrzesińskiej w okresie zaboru pruskiego 1818-1918
Już w okresie pierwszego panowania pruskiego w Wielkopolsce (1793-1807) zaborca ściągnął tu swoich urzędników i wojsko. Powiększył w ten sposób liczbę tutejszych Niemców. Dotyczyło to również ziemi wrzesińskiej, na której po 1815 roku doszło do bardziej zasadniczych zmian. Decyzją pruskich władz zaborczych Września w 1819 roku stała się stolicą nowego, leżącego tuż przy granicy z Rosją powiatu; bez Pyzdr z okolicą, za to z obwodem żerkowskim na południe od Warty.
Niemcy na ziemi wrzesińskiej od średniowiecza do połowy XX wieku
Pierwsi Niemcy pojawili się we wsiach dzisiejszego powiatu już w II połowie XIII wieku. Było to związane z rozwojem osadnictwa na tzw. prawie niemieckim. Zakładano na terenie ówczesnej Polski dzielnicowej, a później zjednoczonej nowe wsie według zasad niemieckich, ale też nadawano te nowe prawa wsiom już wcześniej istniejącym.
Sprawa Caritasu i apel sztokholmski
Władza ludowa zajęła się także Caritasem. To związane z kościołem charytatywne stowarzyszenie zostało przez władze oskarżone o nadużycia i w styczniu 1950 roku „rząd podjął kroki zmierzające do uzdrowienia panujących tam stosunków”.
Kościół wrzesiński w pierwszym okresie konfrontacyjnej polityki władz
W styczniu 1947 roku, jak co roku w tym okresie, księża chodzili po kolędzie. Był to wówczas okres przedwyborczy, tuż przed wyborami do Sejmu. Z tego względu kolęda szczególnie interesowała rządzących. Wrzesińskie władze lokalne meldowały w województwie, że „kolędujący duchowni nie wykorzystują tej okazji do innych celów, jak utwierdzanie wiernych w dogmatach katolickich.” W trakcie samych wyborów duchowni byli pilnie obserwowani. Niektórzy księża oddawali głos jawnie na listę nr 3 (tzw. Blok Demokratyczny z PPR na czele), większość głosowała tajnie.
Życie religijne i polityka władz wobec Kościoła
Na początku lata 1945 roku burmistrz Wrześni pisał w oficjalnym piśmie do wrzesińskiego starosty: „Poza organizacją Kościoła rzymsko-katolickiego innych organizacji kościelnych w powiecie nie ma. Ludność nastawiona na ogół religijnie. W dniu Bożego Ciała procesja we Wrześni zgromadziła kilka tysięcy ludzi i odbyła się w nastroju bardzo podniosłym i poważnym, co nawet robiło wrażenie na wojsku sowieckim. W procesji brały udział wszystkie organizacje, również partie polityczne z wyjątkiem PPR [Polska Partia Robotnicza], która uroczystość wyraźnie zbojkotowała. W jednym wypadku stwierdzono nawet, że dom zajęty w całości przez wojsko Armii Czerwonej został udekorowany obrazami Matki Boskiej przez żołnierzy sowieckich, co zrobiło bardzo dodatnie wrażenie na ludności.”
W grudniu 1948 roku z połączenia PPR i PPS powstała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR). Już jesienią tego roku organy bezpieczeństwa wzmogły czujność. UB był bardzo zaniepokojony pojawieniem się w Strzałkowie 27 października czterech ulotek antyrządowych „natychmiast zdjętych przez MO i agenturę”. Władza uważała rejon Strzałkowa, nie bez racji, za teren „wybitnie endecki” i niebezpieczny, jako że istniała tam „w czasie okupacji organizacja AK, która walczyła z Niemcami, a obecnie walczy z ustrojem demokratycznym”. Większych akcji antyrządowych we Wrześni i powiecie jednak nie odnotowano.
Organizacje młodzieżowe i nie tylko w latach 1947-1949
Między 1947 a 1949 rokiem dużą aktywnością wykazywały się Katolickie Stowarzyszenia Młodzieży Męskiej i Żeńskiej. W końcu 1947 roku zrzeszały 661 członków w 13 kołach męskich i 12 żeńskich. Aktywność i liczebność KSMMiŻ były solą w oku władzy ludowej. Utrudniano ich działalność na wiele sposobów: nękano członków przesłuchaniami pod byle pretekstem, odmawiano zgody na przeprowadzenie różnego rodzaju imprez i – co się sprawdziło już w przypadku PSL – nasyłano kontrole sanitarne do gospodarstw rodziców młodych członków. Mimo to KSMMiŻ przeprowadziło zbiórkę na odbudowę ołtarza głównego we wrzesińskiej farze, zorganizowało również w lokalu Teofila Świderskiego dwa dancingi, z których dochód przeznaczono na ten sam cel.
Działalność partii politycznych w latach 1947-1948
Wiosną 1947 roku nastąpiło pewne uspokojenie w zewnętrznej działalności partii politycznych, które skupiły się teraz na wyborze nowych władz partyjnych i naborze nowych członków. PSL, nadal pod kierownictwem Kazimierza Lieske z Przyborek (Chociczki), zorganizowało 31 marca zebranie przewodniczących kół terenowych, które prowadził poseł na Sejm Stanisław Bańczyk, przybyły do Wrześni bez powiadomienia władz lokalnych. Po tym zebraniu partia, przeprowadzając „reorganizację szeregów”, rozpoczęła wydawanie nowych legitymacji partyjnych. Wielu dawnych członków PSL zmuszonych szantażem do opuszczenia szeregów partii w okresie przedwyborczym składało teraz „bezimienne” składki i dary na fundusz partii. Ponieważ PSL opuściło wielu starszych działaczy, „fanatycy peeselowscy” (tak władza ludowa określała np. Jana Tabakę z Psar Polskich czy Kazimierza Mitkowskiego z Sędziwojewa) postanowili przyjąć nową strategię odbudowy PSL, stawiając na młodych ludzi skupionych w Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”.
Latem 1946 roku nastroje społeczeństwa uległy pewnej poprawie, a władza rozpoczęła przygotowania do kolejnego starcia z opozycją przed wyborami do Sejmu, które były zapowiedziane na styczeń 1947 roku. W lokalnych władzach PPR dokonała się zmiana personalna – dotychczasowego sekretarza Komitetu Powiatowego Piotra Palczaka zastąpił Adam Nowakowski. Organy bezpieczeństwa otrzymały zadanie rozbicia PSL. Rozpoczęło się poszukiwanie nowych informatorów w szeregach nie tylko PSL, ale też wśród członków PPR i jej „bratniej” partii PPS, natomiast „po linii” MO donosił informator „Lech”. UB szukał też „materiałów kompromitujących” poszczególne osoby. Za takie uważano sprawy natury obyczajowej, drobne wykroczenia kryminalne, nielegalne posiadanie broni, przynależność do różnych organizacji przed wojną, w szczególności do Stronnictwa Narodowego czy Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem, czy mogące budzić podejrzenia zachowania w czasie okupacji hitlerowskiej.
Jedyną realną siłą polityczną mogącą przeciwstawić się blokowi partii prorządowych, które wzywały do głosowania „tak” na wszystkie trzy pytania referendalne, było PSL. Dlatego władze do ostatnich dni przed referendum robiły wszystko, by zminimalizować wpływy tej partii w społeczeństwie.
Walka polityczna w latach 1945-1946
Do pierwszej próby sił między PPR, PPS, SL i SD, które utworzyły tzw. Blok Demokratyczny, a opozycyjnym PSL doszło podczas referendum w czerwcu 1946 roku. „Troska” władzy o pożądany dla niej wynik referendum widoczna jest w raportach szefa wrzesińskiego PUBP wysyłanych do WUBP w Poznaniu.
Początki władzy ludowej w latach 1945-1950
Na zgromadzeniu publicznym we wrzesińskim ratuszu 27 stycznia 1945 roku ukształtowały się władze miejskie i powiatowe. Powstała wówczas 13-osobowa Powiatowa Rada Narodowa. Ponieważ nie pochodziła z wyborów powszechnych, jej stan liczebny do 1950 roku był zmienny i czasami sięgał prawie 60 osób.
Przestępczość w latach 1946-1950
W roku 1946 liczba przestępstw o charakterze kryminalnym w powiecie utrzymywała się między 20 a 30 miesięcznie.
Działania zbrojnego podziemia w latach 1945-1946, cz. 1
Od początku lata 1945 roku prawie całą uwagę wrzesińskich organów bezpieczeństwa pochłaniały działania niepodległościowego podziemia zbrojnego. Prawdopodobnie chodziło o jedną grupę, przez wrzesińskie organa MO i UB konsekwentnie nazywaną „bandą”, używającą kryptonimu „Zielony Trójkąt”.
Działania zbrojnego podziemia w latach 1945-1946, cz. 2
Aresztowania z lipca 1945 roku osłabiły zapewne operujące we Wrześni i powiecie zbrojne podziemie niepodległościowe, ale nie sparaliżowały go. Miejscem kolejnej akcji organizacji „Zielony Trójkąt” stała się 5 września 1945 roku mleczarnia i poczta w Sokolnikach.
Kulminacja przestępczości czerwonoarmistów
Opisane w poprzednim numerze wypadki, mające miejsce od lutego do połowy maja 1945 roku, powodowali żołnierze sowieccy z jednostek zaplecza, stacjonujący w różnych mniejszych grupach w majątkach i poniemieckich gospodarstwach w powiecie wrzesińskim. Były też inne historie.
Przestępczość w pierwszych miesiącach 1945 r.
Aresztowanych przez MO i UB osadzano we wrzesińskim więzieniu i areszcie milicyjnym – w lutym 1945 roku przebywało tam łącznie 160 osób. W kolejnych miesiącach liczba ta zmalała, ale istniała duża „rotacja” więźniów. Wielu obywateli aresztowano za posługiwanie się „podejrzanymi” dokumentami, wielu za nielegalne posiadanie broni czy konfidencję na rzecz okupanta hitlerowskiego.
Początki Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa
Milicję Obywatelską powołał Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego 7 października 1944 roku. Wrzesińskie miejskie struktury milicji zaczęły organizować się już w dniu wyzwolenia miasta spod okupacji hitlerowskiej przez wojska radzieckie, to znaczy 22 stycznia 1945 roku.
Cechą charakterystyczną pierwszych miesięcy po wyzwoleniu miasta i powiatu spod okupacji hitlerowskiej były znaczące migracje ludności. Po pierwsze wracali tutaj przedwojenni mieszkańcy miasta i powiatu wysiedleni w czasie okupacji do Generalnego Gubernatorstwa. Pierwsze ich powroty nastąpiły już w końcu stycznia 1945 roku, trzeba jednak zaznaczyć, że pewna część dawnych mieszkańców nie wróciła na wrzesińską ziemię z własnego wyboru. Drugą grupą byli mężczyźni powracający z niemieckich obozów jenieckich, jednak wielu z nich wyjechało z okupowanych przez cztery mocarstwa Niemiec na Zachód, skąd niektórzy przyjechali do Polski później, a inni pozostali tam na zawsze. Po klęsce Niemiec powrócili też do Wrześni i innych miejscowości powiatu Polacy wywiezieni na roboty przymusowe.
Wincenty Kot z Dębna nad Wartą (1395-1448). Prymas, arcybiskup gnieźnieński
Spośród 81 arcybiskupów gnieźnieńskich od pierwszego z nich, brata św. Wojciecha – abp. Radzyma Gaudentego, do aktualnego, abp Henryka Muszyńskiego, trzech związanych jest w jakiś sposób z ziemią wrzesińską. Dwaj rządzili Kościołem polskim na przełomie XIX i XX wieku; Florian Stablewski powołany został na stolicę arcybiskupią będąc proboszczem wrzesińskim, a jego następca, Edward Likowski, urodził się we Wrześni i tu spędził najmłodsze lata. Stosunkowo najmniej znany jest trzeci z nich, a najstarszy chronologicznie, abp Wincenty Kot, głowa Kościoła polskiego w XV wieku. Jego związek z ziemią wrzesińską pozostaje dość luźny, tylko poprzez ziemskie dobra rodowe.
